Poczucie winy- Konstruktywna i destrukcyjna funkcja

Moderatorzy: lulla, Opiekun Strefy Problem

Poczucie winy- Konstruktywna i destrukcyjna funkcja

Nieprzeczytany postautor: lulla » 13 lip 2011, 15:12

Leszek Sagadyn

Poczucie winy bywa bodźcem do rozwoju intelektualnego , emocjonalnego i duchowego, poprzez dążenie do zmiany postaw zachowań i wartości

Konstruktywna i destrukcyjna funkcja poczucia winy


Poczucie winy - to złożony, przykry stan emocjonalny mający wewnętrzną dynamikę, nakierowany zazwyczaj na jednostkę ten stan przeżywającą. Związany jest bezpośrednio z funkcją wewnętrznej oceny własnego postępowania i zachowania lub niedopełnienia obowiązku wobec kogoś lub czegoś. Poczucie winy to złożona reakcja poznawczo - emocjonalna (często nie w pełni uświadamiana) na złamanie lub przekroczenie norm lub zasad postępowania człowieka.
Skłonność do przeżywania poczucia winy to względnie stała cecha osobowości mająca funkcje regulacyjne w zakresie funkcjonowania zinternalizowanych norm jednostki.
Poczucie winy kształtuje się wraz ze wzrostem i rozwojem człowieka w trakcie procesu edukacji (zwłaszcza moralnej i społecznej). Okres krytyczny przy kształtowaniu się poczucia winy to dzieciństwo a potem okres dojrzewania. Największe znaczenie przy kształtowaniu się poczucia winy mają osoby znaczące w procesie socjalizacji tj. rodzice, dziadkowie, nauczyciele i osoby duchowne. Szczególną rolę w kształtowaniu się tego stanu uczuciowego ma rozwój seksualności człowieka, religijność oraz narcyzm i proces kształtowania się „Ja”.

Funkcje poczucia winy

Poczucie winy kształtuje się na bazie wartości i norm moralnych i społecznych jednostki się w procesie jej rozwoju indywidualnego. Podłożem kształtującego się poczucia winy jako mechanizmu regulującego zachowanie jednostki są cechy wrodzone( typ układu nerwowego, typ emocjonalności - w pewnej mierze uwarunkowany budową i funkcja struktur mózgowych odpowiedzialnych za te funkcje - ) oraz złożone interakcje społeczne które zachodzą w procesie wzrostu i wychowania.


Najważniejszą bez wątpienia funkcją poczucia winy jest funkcja regulacji zachowania człowieka poprzez identyfikację (często automatyczną) zachowań (czasem także myśli i postaw) niezgodnych z systemem wartości jednostki , bądź z systemem jej norm moralnych czy społecznych. Ta identyfikacja odbywa się poprzez odbiór zazwyczaj przykrych emocji(żal, wstyd, lęk, niepokój, napięcie...) mniej lub bardziej rozpoznawanych i łączonych przez jednostkę z sytuacją ocenianą przez nią jako sprzeczna z normami bądź wartościami.
Następna funkcja poczucia winy to motywowanie do reakcji zmierzających do redukcji przykrego napięcia emocjonalnego, takich jak: zadośćuczynienie, samo ukaranie, reakcja
przeniesieniowa, reakcja zmierzająca do zmiany punktu odniesienia (np.: hierarchii wartości).
Kolejna funkcja poczucia winy to umożliwienie „socjalizacji uczuć” , opanowanie popędów , co umożliwia dostosowanie zachowania jednostki do standardów społecznych.
Poczucie winy bywa także bodźcem do rozwoju intelektualnego , emocjonalnego i duchowego, poprzez dążenie do zmiany postaw zachowań i wartości na które jednostka reaguje poczuciem winy.
Poczucie winy pozwala także rozróżnić dobro moralne od zła w odniesieniu do systemu wartości jednostki.

Te niewątpliwie konstruktywne i wręcz warunkujące indywidualny rozwój jednostki funkcje poczucia winy są możliwe do pełnienia jedynie wtedy, gdy spełnia ono powyżej opisane funkcje i jest prawidłowo ukształtowane.
Niestety często poczucie winy bywa dysfunkcjonalne i zamiast być dla człowieka drogowskazem i motorem do coraz doskonalszego życia i rozwoju staje się źródłem wielu cierpień niepokojów a czasem bywa tak dolegliwe, że prowadzi jednostkę do autoagresji , depresji czy nawet samobójstwa. Dlaczego tak się dzieje?
Generalnie można przyjąć , że składają się na takie zaburzenia funkcji poczucia winy następujące grupy czynników:


Czynniki konstytucjonalne
Czynniki rozwojowe
Błędy wychowawcze
Zaburzenia funkcjonowania norm
Zaburzenia psychiczne, ciężkie (przewlekłe) choroby somatyczne, zaburzenia OUN inne...
Błędne kształtowanie potrzeb i świadomości religijnej
Jak już wcześniej wspominałem podłożem do wzrostu i rozwoju człowieka jest typ układu nerwowego i informacje genetyczne, mówiące o reaktywności, pobudliwości i tempie wzrostu organizmu , również na tym podłożu kształtuje się funkcja poczucia winy. Większa reaktywność , pobudliwość emocjonalna predysponuje do silniejszych i dłużej utrzymujących
się reakcji emocjonalnych , które są podstawowym składnikiem reagowania poczuciem winy i na odwrót słaba reaktywność , może w pewnym stopniu osłabić intensywność poczucia winy.
Chyba najistotniejsze dla zachowania prawidłowej funkcji poczucia winy jest właściwe ukształtowanie jej w okresie rozwoju jednostki. Okresem krytycznym jest tu niewątpliwie okres dzieciństwa. Szczególnie wrażliwe na wszelkie zaburzenia w tym okresie sfery funkcjonowania człowieka to sfera seksualności, sfera budowania struktury i granic „Ja” oraz sfera tworzenia i uwewnętrznienia norm moralnych i społecznych.
- Zaburzenie rozwoju struktury „Ja” - nadmierne koncentrowanie się na realizacji własnych aspiracji , (oczywiście ukształtowanych poprzez mniej lub bardziej nierealistyczne oczekiwania ważnych osób z otoczenia), egocentryzacja zachowań, tendencje wielkościowe będące często efektem problemów w indywiduacji i separacji jednostki powodują „rozszerzenie” funkcji poczucia winy na nierealistyczne obszary . Poczucie winy traci wtedy funkcje regulatora zachowania, jednostka reaguje poczuciem winy na wyimaginowane odstępstwa od wyolbrzymionych aspiracji, co powoduje często poczucie niedoskonałości i niższej wartości u jednostki , może też wtórnie spowodować zaburzenia nastroju , a nawet zaburzenia w strukturze celów i wartości życiowych .
- Szczególnie narażona na wszelkiego rodzaju urazy jest sfera seksualności człowieka. Ta szczególna wrażliwość wiąże się z intymnością tej sfery a także licznymi i często sztywnymi normami moralnymi „zabezpieczającymi” funkcjonowanie ludzkiej seksualności. Mała wiedza zażenowanie , niepokój w połączeniu z silnymi normami często nie przystającymi do nowej obyczajowości a silnie ocennymi powodują u wielu ludzi duże problemy w kontrolowaniu tej sfery . Wtedy bardzo łatwo o nieadekwatne poczucie winy, które traci funkcję regulatora zachowania i postępowania ma tendencję do rozszerzania się na wszystko co w najmniejszym nawet stopniu kojarzy się z seksem czy erotyzmem. Poczucie winy miesza się zazwyczaj z napięciem seksualnym i tworzy „wybuchową mieszankę” uczuć i emocji , które mogą być bardzo destrukcyjne dla jednostki je przezywającej a czasem nawet dla jej otoczenia (projekcje, zachowania agresywne).
- Bardzo istotną rolę w kształtowaniu się poczucia winy często decydującą o jego funkcjonalnym lub destrukcyjnym charakterze ma rozwój norm i wartości człowieka.
U jednostek, które mają harmonijnie funkcjonujący system wartości i norm moralnych poczucie winy pełni funkcje drogowskazu, motywuje do naprawy błędu czy zadośćuczynienia. Natomiast u ludzi, którzy mają niejasne wartości, zaburzone sztywne normy moralne i zachowania, poczucie winy pełni funkcje surowego sędziego, który okrutnie karze za każde nawet najdrobniejsze czy wręcz wyimaginowane odstępstwo od schematów postępowania, czy zazwyczaj bardzo surowo postrzeganych nakazów moralnych. U takich osób poczucie winy jest najczęściej pozbawione swojej funkcji i albo jest nadmierne i paraliżujące , prowadzące do autoagresji psychicznej lub fizycznej albo wydaje się prawie nieobecne , ( - a tak naprawdę jest wyparte -) destrukcyjnie działa na jednostkę i jej otoczenie poprzez stymulowanie zachowań antyspołecznych i nasilanie destrukcyjnych mechanizmów obronnych człowieka, powodując w konsekwencji kompletny brak wglądu i zaburzenia przystosowania.
Objawy źle ukształtowanego, dysfunkcyjnego poczucia winy:

Silne długo utrzymujące się napięcie psychiczne połączone z poczuciem odpowiedzialności za mniej lub bardziej realistyczne błędy lub zaniedbania
Surowa ocena siebie, niskie poczucie własnej wartości, tendencja do postrzegania samych porażek
Nastawienie i koncentracja na sobie i własnych niedociągnięciach. (często przy nieadekwatnej samoocenie i niestabilnym poczuciu własnej wartości)
Zwiększony poziom lęku depresji z tendencją wzajemnego wzmacniania się
Fantazjowanie i ucieczka w przeszłość ( teraźniejszość jest przykra, trudna do zniesienia a przyszłość niepewna i zagrażająca.)
Utrata funkcji zadośćuczynienia, tendencja do projekcji, zaprzeczania lub unikania
Autoagresja aż do tendencji czy zachowań suicydalnych
Nadmiernie usztywnione i dysfunkcjonalne (jeśli chodzi o regulacje postępowania) normy moralne, tendencje do oceniania, zaprzeczania i ewaluowania siebie i innych.
Silne mechanizmy obronne, tendencja do stosowania substancji chemicznych(alkohol, leki ) w celu rozładowania napięcia lub ucieczki od odpowiedzialności
Pozorny (czasem deklarowany) brak poczucia winny (dewocja, agresja....) jako reakcja obronna na niedojrzałe i silne emocje związane z obwinianiem się.

Praca terapeutyczna z destrukcyjnym poczuciem winy powinna uwzględniać następujące elementy:
1. Diagnoza indywidualnego poziomu i modelu przeżywania poczucia winy oparta na wskaźnikach:

częstotliwość reagowania poczuciem winy,
sposób przeżywania poczucia winy (aspekt intelektualny, emocjonalny ,czas, intensywność),
okoliczności (opis sytuacji ) pojawiania się symptomów poczucia winy,
mechanizmy zaradcze (bądź typowe mechanizmy obronne które jednostka stosuje)
konstruktywne i destrukcyjne sposoby poradzenia sobie z poczuciem winy (jakie dana jednostka stosuje , czy są jakieś prawidłowości, czy istnieje świadomość przeżywania poczucia winy; co wpływa na intensywność emocji, jakich sytuacji czy osób dotyczy przeżywane poczucie winy, czy sytuacje i osoby powtarzają się.
2. Określenie pozytywnych funkcji poczucia winy dla rozwoju osobistego i relacji społecznych - przeformułowanie poznawcze:

funkcja informacyjna o naruszeniu norm lub osobistych wartości,
motywowanie do zadośćuczynienia lub korekty zachowania,
stymulator rozwoju emocjonalnego, moralnego, intelektualnego ,duchowego,
funkcja kontroli popędów, sprzyja kontroli emocji zwłaszcza form ich ekspresji nie akceptowanych społecznie,
funkcja oczyszczenia (katarsis),
3. Praca wglądowa nad zrozumieniem ewentualnych zaburzeń w kształtowaniu się funkcjonalnego poczucia winy (zwrócić uwagę na okresy krytyczne, osoby znaczące, normy sposób ich egzekwowania i uwewnętrznienia, styl wychowania, poziom napięcia, funkcję alkoholu i innych używek itp...)
4. Korekta funkcji poczucia winy na bardziej konstruktywne w odniesieniu do
indywidualnego człowieka i jego struktury osobowości (emocjonalności potrzeb, wartości norm, postaw, religijności, duchowości).


Etapy pracy terapeutycznej:

a) opis sytuacji w których pacjent przeżywa lub przeżywał poczucie winy
b) porównanie sytuacji gdzie poczucie winy przyniosło skutek konstruktywny a gdzie było destrukcyjne(różne aspekty) dla jednostki.
c) próba znalezienia modelu działania poczucia winy w indywidualnym przypadku, analiza składowych uczuć , myśli , działań : Czy to uczucie jest dynamiczne? Czy ma własny indywidualny przebieg w każdym przypadku?
d) diagnoza w kierunku rozpoznania czy dana jednostka ma jakieś obszary szczególnie „wrażliwe” na reagowanie poczuciem winy (osoby, tematy....)
e) analiza tych obszarów z uwzględnieniem potencjalnych urazów i roli osób znaczących .
f) korekta funkcji poczucia winy np: po analizie „zakotwiczenie’ sygnałów ostrzegawczych , analiza poznawcza, wzmocnienie funkcji „ja” , wzmocnienie przez grupę, lub terapeutę indywidualnego - inne w zależności od rodzaju zaburzeń i przyjętych metod kompleksowej terapii.

Podsumowanie - Poczucie winy jest złożonym emocjonalno - poznawczym mechanizmem regulującym zachowania człowieka, w przypadku zachowań lub zaniedbań będących w konflikcie z jego systemem norm i wartości.
- Poczucie winy jest naturalnym i powszechnym stanem emocjonalnym człowieka i jeśli jest prawidłowo ukształtowane i dobrze funkcjonujące, pozwala na bieżąco regulować życie człowieka zgodnie z jego systemem wartości, motywując go do konstruktywnych zmian i rozwoju.
Funkcja poczucia winy bywa często zaburzona i zamiast regulatora staje się dla jednostki okrutnym sędzią i katem. Destrukcyjne działanie poczucia winy wiąże się z błędnym ukształtowaniem tego mechanizmu w dzieciństwie podczas procesu rozwoju „Ja” oraz tworzenia się norm i wartości człowieka.
Najczęstsze dysfunkcje poczucia winy to:
- nadmierny zakres - reagowanie poczuciem winy na sytuacje naturalne i spostrzegane przez otoczenie jako konstruktywne lub neutralne
- Zbyt surowa ocena swojego zachowania i nadmierne (często okrutne) samokaranie nawet za błahe odstępstwa od systemu wartości czy niewielkie zaniedbania
- Zaburzenia przystosowania związane z zaprzeczeniem poczucia winy lub projekcja własnego zaburzonego odczucia winy na innych ludzi.
- Zaburzenia funkcji regulacyjnej - niemożność zmiany , zadośćuczynienia, wyciągania wniosków z własnych błędów.

Możliwe jest w procesie psychoterapii przywrócenie właściwej funkcji mechanizmowi poczucia winy poprzez:
- identyfikację i rozpoznanie objawów zaburzeń w funkcjonowaniu tego mechanizmu,
- rozpoznanie specyficznych obszarów zaburzeń wynikających z rozwoju jednostki,
- poprawę wglądu, czasem niezbędna jest praca nad odreagowaniem emocjonalnym,
- nauczenie pacjenta konstruktywnego korzystania z poczucia winy, przywrócenie funkcji
regulacyjnej.
Wydaje się, że w procesie psychoterapii zaburzeń wynikających z destrukcyjnego przeżywania poczucia winy najlepiej sprawdzają się metody i techniki terapii psychodynamicznej (wgląd, odreagowanie) i racjonalno - poznawczej, (identyfikacja błędnych zachowań, przeuczenie, zakotwiczenie).


Literatura:
1. Bohomolec Elżbieta „Proces separacji i indywiduacji” - Nowiny Psychologiczne Nr 5/1988r.
2. Frijda Nico. H „Prawa Emocji”- Nowiny Psychologiczne nr2/1989r.
3. Garfield Soll, Bergin Allen „Psychoterapia i zmiana zachowań” IPiN Warszawa 1990 r.
4. Schwartz Barry „Powstanie i upadek wartości” Nowiny Psychologiczne Nr 2/92
5. Soveringo Giuseppe „Poczucie winy” Wyd. Plac na Stawach. Kraków 1993


Autor jest psychologiem, specjalistą psychoterapii uzaleznień, dyrektorem SP ZOZ w Suwałkach



żródło : http://www.terapia.rubikon.net.pl/html/ ... 20winy.htm
"Gdy wiosna przychodzi , trawa rośnie sama . "
Awatar użytkownika
lulla
Moderator
Moderator
 
Posty: 6528
Zdjęcia: 9
Rejestracja: 24 gru 2005, 10:40
Lokalizacja: Warszawa
Podziękował : 30 razy
Otrzymał podziękowań: 13 razy

Wróć do Rozwój osobisty

Kto jest online

Użytkownicy przeglądający to forum: Nie ma żadnego zarejestrowanego użytkownika i 3 gości